χάρτης
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΟΓΟΥ & ΤΕΧΝΗΣ

διαβάστε σήμερα:

Το εύρος των πνευματικών κόπων

χάρτης
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΟΓΟΥ & ΤΕΧΝΗΣ

#90

ΣΤΗΛΕΣ:

Γιώργος Βέης, Γιώργος Βέλτσος, Τάκης Γραμμένος, Ανθούλα Δανιήλ, Γιάννης Δούκας, Γιάννης Ευσταθιάδης, Σωτήρης Κακίσης, Μάνος Κοντολέων, Δημήτρης Κοσμόπουλος, Ιωάννα Λιούτσια, Άρης Μαλανδράκης, Μιχάλης Μοδινός, Γιώργος Μουλουδάκης, Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Γιώργος Μυλωνάς, Νίκος Ξένιος, Βασίλης Παπαγεωργίου, Γιάννης Πάσχος, Έλση Σαράτση, Σάκης Σερέφας, Λάμπρος Σκουζάκης, Αλέξης Σταμάτης, Ανδρέας Τσάκας, Γιώργος Χουλιάρας

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΤΕΥΧΟΥΣ:

Ηλέκτρα Αναγνώστου, Διαμαντής Αξιώτης, Αντρέα Αρμίχος Ετσεβαρία, Αφροδίτη Αυγέρη, Ελισσαίος Βγενόπουλος, Δημήτρης Βιτζηλαίος, Ελένη Γαλάνη, Τάκης Γεράρδης, Μπέρτα Γκαρθία Φαέτ, Γιώτα Δ. Διέννη, Πολυχρόνης Δρόσος, Μαρία Ευτύχη, Γιώργος Νίνα Ηλιάν, Τζένη Καραβίτη, Βασίλης Κουγέας, Αριάδνη Κωνσταντίνου, Χριστίνα Λειβαδίτη, Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου, Χριστόφορος Μαρίνος, Χρήστος Μαρτίνης, Λία Μεγάλου-Σεφεριάδη, Χάρης Μελιτάς, Γιώργος-Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης, Γενοβέφα Μπέλλα, Κωνσταντίνος Μπέλτσιος, Ιλχάν Μπερκ, Πάνος Μπετσάκος, Άλμα Μπιανκαμάνο, Γιώργος Μυλωνάς., Γιώργος Νούρης, Βασίλης Ντόκος, Έλια Οικονομίδου, Μαρία Παπαδάκη, Ηρακλής Παπαϊωάννου, Γιάννης Πατσώνης, Πάρις Πετρίδης, Νικολέτα-Ηλέκτρα Πλασάτη, Μένη Πουρνή, Ελένη Ρακαντά, Πάνος Ράμος, Μυρτώ Ρήγου, Ζωή Σαμαρά, Κυριακή Σαμπατακάκη, Εύη Σέμπου, Χρήστος Σκούπρας, Θανάσης Σ. Σκούρας, Μάγδα Σουλιώτη, Γιάννης Σταυρακάκης, Μαρία Τσαγγάρη, Ευλαμπία Τσιρέλη, Θεόδωρος Τσιριγώτης, Χριστίνα Τσιτιρίδου, Λίλια Τσούβα, Γιώτα Τυρπάνη, Αντώνης Φωστιέρης, Λία Χαλκιά, Κωνσταντίνος Χρυσόγελος, Γιάννης Ψυχοπαίδης

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

φαινόμενα

{ Δοκίμιο }

«Η Δίκη». Η ισχύς του νόμου ― ο νόμος της ισχύος: η προειδοποίηση του Κάφκα

Το να ισχυριστεί κανείς ότι η Δίκη[ii] του Φραντς Κάφκα (Franz Kafka) προειδοποιεί γι' αυτό που συμβαίνει σήμερα, όχι μόνο στο πόλεμο της Μέσης Ανατολής αλλά και στις συνεχείς αναθεωρητικές τάσεις των ισχυρών κρατών κι ακόμη, στην αλλαγή της μεταπολεμικής ισχύος του status του διεθνούς δικαίου, είναι νομίζω προφανές. Πράγματι, η Δίκη δεν περιγράφει μια αφηρημένη μηχανή του νόμου έξω από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές “συναρμογές” (agencements) αλλά είναι ένας δείκτης του τι συμβαίνει στους καθημερινούς μικρούς-ταξικούς πολέμους και προφανώς, στον μεγάλο πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Ο Κάφκα στη «Δίκη» αποσυναρμολογεί τη μηχανή του νόμου, επιταχύνει την κίνηση, όπως γράφουν οι Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουαταρί στο βιβλίο τους για τον Κάφκα, «που διατρέχει ήδη το κοινωνικό πεδίο: ενεργεί μέσα στο δυνητικό, το ήδη πραγματικό που δεν είναι τωρινό (τις διαβολικές δυνάμεις του μέλλοντος, που, για την ώρα, απλώς κρούουν τη θύρα). Τέλος, παρωδεί με το έργο του το νόμο αναδεικνύοντας δύο εκδοχές του τις οποίες η νομική επιστήμη και η πολιτική θεωρία δεν τις λαμβάνουν σοβαρά υπόψιν: α) ότι στη «Δίκη» ο νόμος συνδέεται με τη μορφή της επιθυμίας, δηλαδή με τη συμβολική τάξη και, β) ότι ο νόμος είναι αλληλένδετος με την απόλαυση. Οι δύο αυτές εκδοχές οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η άντληση της ευχαρίστησης προέρχεται από την ασφάλεια και η ηδονή από τη σαδική του όψη. Μου δόθηκε η ευκαιρία στο βιβλίο μου «Εκδοχές του νόμου» να υποστηρίξω ότι στον Σαντ και στον Κάφκα η εμπειρία και η παράβαση νομοθετούν, οπότε, και η έννοια του νόμου, νέμεται, δηλαδή μοιράζει (αναγκαιότητα) ή κληρώνει (τυχαιότητα) εκ νέου τον ορισμό της. ― ΜΥΡΤΩ ΡΗΓΟΥ

{ Δοκίμιο }

Το απτό ποίημα

Σύμφωνα με έναν γλωσσικό μύθο που στοιχειώνει υποσυνείδητα τους ποιητές, οι άνθρωποι προτού γίνουν έκπτωτοι της εδεμικής τους υπόστασης, δε μιλούσαν τις λέξεις των πραγμάτων αλλά τα ίδια τα πράγματα. Και το ανάλογό του σε μια μυθοποιητική του Είναι οντολογία είναι ότι ο άνθρωπος πριν ριχτεί μέσω της ύπαρξής του στην ατομική συνείδηση, συμμετείχε στην πληρότητα του συλλογικού ασυνείδητου ενός συμπαντικού Είναι, την απουσία του οποίου πενθεί στην εξατομικευμένη του πλέον ύπαρξη και υποκαθιστά με το κοινωνικό του Είναι. Και ίσως σε αυτή τη νοσταλγία του προ-πτωτικού καθεστώτος από την εμπράγματη γλώσσα και συνείδηση να έχει τις ρίζες του ο διαχρονικός φετιχισμός των πραγμάτων, που ως καταναλωτικός στην εποχή μας συντελεί στην κακή εκπραγμάτιση ―σε αντίθεση με την καλή του συναισθηματικού εγκιβωτισμού των ανθρώπων από τα πράγματα― σαν απολίθωση σχέσεων, ιδεών και ζωών ιδρυματοποιημένων σε διαμερίσματα και ωράρια, στην επικρατούσα τυπολογία του αστικού κόσμου.― ΒΑΣΙΛΗΣ ΝΤΟΚΟΣ

{ Διερευνήσεις }

Ο Νίκος Καζαντζάκης για την Παλαιστίνη, την Ιερουσαλήμ και το σιωνιστικό κίνημα

Η τελευταία σιωπή την οποία επιθυμώ να επισημάνω μας φέρνει στη σημερινή εποχή, και αφορά την έλλειψη σύγχρονης έρευνας στον τομέα των φιλολογικών και ιστορικών μελετών, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, για το υλικό του Καζαντζάκη σχετικά με την Παλαιστίνη/Ιερουσαλήμ. Αληθεύει ασφαλώς ότι τα ταξιδιωτικά κείμενα του Καζαντζάκη αποτελούν μόνο ένα μέρος του τεράστιου λογοτεχνικού του έργου. Ίσως ο θαυμασμός του Καζαντζάκη για τους Εβραίους, την εβραϊκή κουλτούρα και το σιωνιστικό κίνημα, ή, πόσο μάλλον, για τον κομμουνισμό, να είχε αποθαρρύνει τους παλαιότερους μελετητές να εξετάσουν το υλικό του 1926, ή τουλάχιστον να επισημάνουν τις διαφορές περιεχομένου και εύρους σε σύγκριση με το μεταγενέστερο κεφάλαιο της Ιερουσαλήμ στο «Ταξιδεύοντας». Αυτή η σιωπή, προτείνω, θα πρέπει ενδεχομένως να θεωρηθεί ως μία ακόμη εκδήλωση της μακράς αποσιώπησης και περιθωριοποίησης σχεδόν οτιδήποτε του εβραϊκού στην Ελλάδα, τόσο στον δημόσιο λόγο όσο και στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, στα χρόνια που ακολούθησαν το Ολοκαύτωμα. Στην προκειμένη περίπτωση, η αποσιώπηση αφορά την λεπτομερή ανάλυση και τη θετική αξιολόγηση του σιωνιστικού κινήματος και των ιδεωδών του εκ μέρους του Καζαντζάκη, παρά τον τελικά κάπως αινιγματικό πεσιμισμό του για το μέλλον του κινήματος. Είναι επίσης πιθανό αυτή η σιωπή να σχετίζεται με τις περίπλοκες διμερείς σχέσεις Ελλάδας και Ισραήλ από το 1948 και έπειτα, αν και την τελευταία δεκαετία περίπου οι σχέσεις αυτές έχουν γίνει πιο στενές και ισχυρές. Το αόρατον των Ελλήνων Εβραίων, απότοκο αυτής της σιωπής, αίρεται σταδιακά τα τελευταία χρόνια. ― ΑΡΙΑΔΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

{ Διερευνήσεις }

Το εύρος των πνευματικών κόπων

Ο πόνος δεν είναι απλώς αναπόσπαστο μέρος του υπάρχειν, είναι ο χρόνος και ο τόπος του υπάρχειν. Η δημιουργία ποίησης προϋποθέτει αποκάθαρση παρά εμπλουτισμό, όλοι οι πιθανοί κι απίθανοι σκοποί βρίσκονται ανέκαθεν διαθέσιμοι ως σφιχτές δέσμες στο φάσμα μιας προετοιμασίας που δεν είναι βέβαιο εάν και πότε θα επιλεγεί, θα προτιμηθεί, εις βάρος της ικανότητας πνευματικών κόπων. Ουσιώδεις διαστρεβλώσεις με τεράστια και αδιάκοπη επίδραση, όπως, λόγου χάρη, η ταύτιση του ασιατισμού με το ζεν, η ταύτιση του μοντερνισμού με τον μεταμοντερνισμό, η ταύτιση του αισθητισμού με την αντικειμενικότητα, η ταύτιση της ιδεολογίας με το αληθές, σε σύγκριση όμως με τον ατιμασμό της δυναμικής και την «προσβολή της υπόστασης», μοιάζουν με περιστασιακά σφάλματα διότι είναι απότοκά τους. Από την Αναγέννηση μέχρι σήμερα δεν έχουν περάσει λίγα απογεύματα αρεστής ή μη αρεστής ορθότητας κάτω από τις μουριές του Αυγούστου, μα αιώνες που έφεραν τεράστιο βάρος προσοχής και εξάντλησης. Η ποίηση δεν βρίσκεται σε συνεχιζόμενα συμπλέγματα λόγου όπου διχάζεται κανείς στα μετρημένα λόγια και τη στενότητα της ακρίβειας, σε υπαρξιακό περιορισμό και ερμηνευτική κοινότητα. Εκτός κι αν υπάρχει λόγος ενασχόλησης με μια ποίηση που είτε ξαναγίνεται ακριβώς αυτή που ήταν είτε αποδίδει επαναληπτικά εκείνο που ήδη αποδόθηκε. Ο Σαντράρ δεν είχε άδικο όταν σημείωνε πως η φήμη ενός ποιητή ή ενός έργου στηρίζεται ουσιαστικά σε παρανοήσεις. ― ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΕΙΒΑΔΑΣ

προβολές

{ Κλίμακες }

Ανεμοστόβιλος

Ακούω το κεφάλι μου που βράζει και μια δύναμη με σπρώχνει γλυκά, απαλά, τρυφερά να πάω να φιλήσω το βράχο, να τρίξει το βουνό και να αποκριθεί. Να βγάλει πίδακα, να ορμήσει ψηλά και να πέσει χαμηλά, να με λούσει, να γίνουν οι ρίζες του κλωνιά και χέρια, να με αρπάξει, να με τραντάξει, να με τινάξει, να με κρατήσει, να με πετάξει, να με πάει και με φέρει στον ανεμοστρόβιλο. Φεύγουν τα πέπλα, δεν μπορώ να τα κρατήσω, οι ζέφυροι φυσούν ζεστά, χνουδωτά, δυνατά και τρυφερά. Κοιτάζω τον πίνακα του Μποτιτσέλι, τι θεία μάνητα μαίνεται και δε φαίνεται. «Πάρε με στην αγκαλιά σου και παρηγόρησέ με που γεννήθηκα», δεν ήξερα πόσα κενά μου άφησε ο χρόνος. Μπήκες. Και να ’μαι ίδιο ξωτικό. Η μάνα μου έλεγε να μην τριγυρνάω τα μεσημέρια στον ήλιο, ειδικά, τα καλοκαίρια. Έλεγε πως βγαίνουν ξωτικά και σου παίρνουν τα μυαλά, που σου παίρνουν τη μιλιά και δεν ξέρω και τι άλλο. Ένας απροσδιόριστος κίνδυνος για κάτι κακό, από τότε που είμαστε παιδιά και συνωμοτούσαμε πώς θα αποφύγουμε τον μεσημεριάτικο ύπνο, καιροφυλακτούσε. Τότε ήταν που άρχισα να σκέφτομαι τον ανεμοστρόβιλο. Ή μάλλον τότε ήταν που άρχισε να βγάζει ανάσες το ηφαίστειο πριν τη μεγάλη έκρηξη. ― ΑΝΘΟΥΛΑ ΔΑΝΙΗΛ

{ Κλίμακες }

Φωτογραφία με συμμαθητές, Σάββατο βράδυ

Σε μιας τέτοιας φωτογραφίας τη σκιά, στο διάλειμμα μιας συναυλίας του στην πόλη/μάνα, που κι αυτόν με θαύματα τον είχε αναθρέψει, είδε τον δεύτερό του εαυτό να αποχωρεί πίσω από ρυτίδες φίλων που γιγαντωνόντουσαν, κι ύστερα πάλι μες στη λήθη βυθιζόντουσαν και πήγαιναν. Μες στην ευρυχωρία ενός τέτοιου δευτερόλεπτου, είδε, σαν από κάμερα στο κέντρο της σκηνής, τον αιχμαλωτισμένο μέσα χρόνο, να κάθεται σε πολυθρόνα υφασμάτινη, αγουροξυπνημένος, μαχμουρλής, αξιοσέβαστος, μ’ ένα τσιγάρο αναμμένο ανάμεσα στα χείλη, με μια βαλίτσα διάπλατα ανοιχτή με τα ερωτηματικά, και μ’ ένα βλέμμα-ανολοκλήρωτη εμμονή, κάτι σαν πείσμα, έτοιμος πάλι να αναχωρήσει για το μέτωπο. Δεν ήξερε πώς να τις πει και πώς να τις εξαργυρώσει εκείνες τις στιγμές, πώς να τις ξαναχτίσει μες στη μνήμη. Ήθελε έναν τόπο να σταθεί ίσα για να λυγίσει το τόξο του, να μπει η χορδή στη χαρακιά της, μια πέτρα έρημη απάνω στο βουνό, ας ήταν κι έξω από τη γη, όπως ο τόπος που μες στο όνειρο του Αρχιμήδη στοίχειωσε, να βρει κάπου να στήσει τον μοχλό, να διασκορπίσει τους διεσταλμένους μύθους του στον γαλαξία. Μόνο με τις κραυγούλες του μωρού μπορούσε τότε να αρθρώσει ό,τι ήξερε. Κι ίσως με εκείνη την πολύτιμη ευγνωμοσύνη αυτού που ανέλπιστα του αποκάλυψαν οι ασώματοι ότι ετούτη η στιγμή δε θα αλλάξει στον αιώνα του, θα τονε βασανίζει μέχρι που να καταλάβει, και τότε μόνο θα ‘ναι που κι εκείνος θα την ελευθέρωνε, θα τηνε βύθιζε στη λίμνη με τους τρυφερούς Ναυτίλους που παρηγορούν κάθε ονειροπόλο, δίχως ποτέ να του ζητήσουνε αντίτιμο. ― ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΟΥΛΟΥΔΑΚΗΣ

{ Κλίμακες }

Το βιβλίο της μητέρας

Στα δεκατρία μου έφυγα, έτσι το θυμάμαι τουλάχιστον, αν και η μνήμη, ειδικά όταν αφορά τη φυγή, έχει την τάση να σκηνοθετεί τα γεγονότα εκ των υστέρων και να τα παρουσιάζει πιο καθαρά, πιο αποφασιστικά απ’ όσο υπήρξαν στην πραγματικότητα. Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε καμία μεγάλη έξοδος, κανένα δράμα, καμία βαλίτσα πεταμένη θυμωμένα στο πάτωμα, μόνο μια ριζική βέβαια μετακίνηση, σχεδόν διοικητική, σαν αλλαγή υπηρεσίας μέσα στο ίδιο κράτος. [...] Πρέπει να ήταν άνοιξη του 1974. Θυμάμαι που ανέβηκα στο τρίτο όροφο, στο διαμέρισμά μας. Την τσάντα του σχολείου να βαραίνει περισσότερο απ’ όσο δικαιολογούσαν τα βιβλία της εποχής, γιατί ποτέ δεν κουβαλάς μόνο βιβλία όταν είσαι δεκατριών, κουβαλάς και μιαν ολόκληρη ακατανόητη οργή που δεν έχει ακόμη αποκτήσει στόχο. Θυμάμαι επίσης τον πατέρα μου στην εξώπορτα, αλαφιασμένο από το γεγονός ότι η πραγματικότητα είχε παρεκκλίνει αδιανόητα από τη μορφή που θεωρούσε φυσική. Μου είπε κάτι τρομερό, θυμάμαι ακριβώς τι, ίσως επειδή οι μεγάλες φράσεις των ενηλίκων ακούγονται πάντα στα παιδιά σαν να έρχονται μέσα από υπόγειο τούνελ. Κάτι βαρύ, βιβλικό, ένα είδος ηθικής απειλής μεταμφιεσμένης σε λογική. Κάτι φρικτό. Καγχαστικά αληθινό. Κι εγώ απάντησα: «Είστε όλοι τρελοί.» ― ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

{ Κλίμακες }

Η παγίδα του Θουκυδίδη

Θεωρώντας ότι θα φανούν μάγκες, πολλοί νεότεροι αναφέρουν τον Θουκυδίδη. Ρίχνουν μια ματιά, συνεχίζουν να ξεφυλλίζουν και κολλάνε, καθώς αποδεικνύεται μεγαλύτερος μάγκας. Αυτή είναι η παγίδα του Θουκυδίδη. Λίγα παίρνουν όσοι πάνε για λίγα. Τίποτε δεν παίρνουν όσοι πάνε για τα πολλά. Επιταχύνει το τέλος κάθε προληπτικό πλήγμα. Ποιος τα παίρνει; Κάπου πρέπει να πηγαίνουν. Γενικά, το άτοπον κυριαρχεί. Πελοποννησιακός αποκαλείται ο πόλεμος, αν και σημαίνοντα πεδία βρίσκονται αλλού, στη Σικελία ή την Αμφίπολη, που στην εξορία οδήγησε τον Θουκυδίδη, όταν απέτυχε να περιφρουρήσει για τις υπηρεσίες πολιτισμού του μέλλοντος την περιοχή, όπου αργότερα θα προέκυπτε τύμβος. Η αποτυχία του ως στρατηγού απεδείχθη ιστορικής σημασίας, αφού τον έκανε ιστορικό, που με το ύφος σφάζει όσα άθικτα άφησε το ξίφος. Γενικότερα, η ιστορία από εξόριστους γράφεται. Πρόκειται για μία εκτός ορίων εμπειρία, που εξιστορία ή εξοριστορία θα μπορούσε να λέγεται. Αυτά προς αποκατάσταση του Ηρόδοτου, που στη θεά της ζήλιας είναι κατ’ όνομα δοσμένος. Ας μην επικροτεί όσους σε αισθήματα ζηλίας υποκύπτουν, παριστάνοντας ότι δεν εποφθαλμιούν εκείνους που ζηλόφθονα προχωρούν. Όμως έτσι είναι η ιστορία. Μία παγίδα. Μικρή, αλλά αρκετά μεγάλη για να χωρούν όλοι. Η ιστορία μιας παγίδας είναι η παγίδα της ιστορίας. ― ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ